BIJNIERUITPUTTING CORTISOL

Cortisol is een corticosteroïde; het is een hormoon dat gemaakt wordt in de bijnierschors uit cholesterol. Bij toepassing als geneesmiddel en bij substitutietherapie bij bijvoorbeeld de ziekte van Addison wordt het meestal hydrocortison genoemd. Het kan worden ingezet als ontstekingsremmer bij allergische reacties, bij longaandoeningen (COPD) en tal van dermatologische condities zoals ernstige vormen van eczeem.

Cortisol speelt een rol bij:


  • vertering van voedsel
  • slaap-waakritme
  • afweersysteem

Cortisol wordt soms het stresshormoon genoemd omdat het vrijkomt bij elke vorm van stress, zowel fysiek als psychologisch. Het zorgt ervoor dat bepaalde eiwitten in spieren worden afgebroken waarbij aminozuren vrijkomen. Hiervan kan glucose (energie) worden gemaakt. Deze energie wordt gebruikt om het lichaam weer terug te brengen in homeostase; op het moment van stress komt adrenaline en noradrenaline vrij om het lichaam alerter te maken en klaar om te vechten/vluchten. Cortisol zorgt ervoor dat dit verlies van energie weer wordt gecompenseerd. Daarom zou een betere benaming zijn: 'stress-response hormoon'.

De productie van cortisol in het lichaam volgt een circadiaan ritme, dat wil zeggen dat de productie niet op elk moment van de dag gelijk is. Tijdens het ontwaken komt er meer cortisol vrij. Dit zorgt o.a. voor een hongergevoel.

Er is een aantal (zeldzame) ziekten waarbij de cortisolaanmaak verstoord is. Bij het syndroom van Cushing maakt de bijnier te veel cortisol aan. De oorzaak kan gelegen zijn in een tumor in de bijnier zelf of door een tumor in de hypofyse die de bijnier aanstuurt. Bij de ziekte van Addison is juist het omgekeerde het geval en is de bijnier, door een stoornis in de bijnier zelf, niet of nauwelijks in staat om cortisol te produceren. In heel zeldzame gevallen is er een stoornis in de hypofyse waardoor er geen ACTH wordt geproduceerd en de bijnier geen signaal krijgt om cortisol te produceren.

Wat doet cortisol?

Cortisol bezit een zeer breed werkingsspectrum en oefent in de stofwisseling voornamelijk effecten uit op de koolhydraathuishouding (het bevorderen van gluconeogenese in de lever), de vetstofwisseling (het bevorderen van de lipolytische werking van adrenaline en noradrenaline) en de eiwitomzetting (katabolisme). Verder werkt cortisol ontstekingsremmend en immunosuppressief. Cortisol heeft een aldosteronachtige werking. Deze werking wordt normaliter in de nieren, darmen en enkele andere weefsels tenietgedaan door een oxidatiereactie tot het inactieve cortison. Cortison bindt niet meer aan de mineralocorticoïdereceptor en bezit dus geen mineralocorticoïde werking meer en zo wordt (overmatige) zoutretentie in de nier voorkomen.


What Cortisol Does

  • Mobilizes and increases amino acids(aminozuren), the building blocks of protein, in the blood and liver
  • Stimulates the liver to convert amino acids to glucose, the primary fuel for energy production. N.b. Daarom voel ik mij zo moe! Ik heb al zo vaak eiwittenrijk diet geprobeerd maar zonder succes! Het maakt niet uit of dan extra eiwiteen binnen krijgt. Mijn lichaam reageert daar niet op! Zie cortisol test
  • Stimulates increased glycogen in the liver. Glycogen is the stored form of glucose
  • Mobilizes and increases fatty acids in the blood (from fat cells) to be used as fuel for energy production
  • Counteracts inflammation and allergies
  • Prevents the loss of sodium in urine and thus helps maintain blood volume and blood pressure. De reden van mijn lage bloeddruk. Zie ook Aldosteron hormoon
  • Maintains resistance to stress (e.g. infections, physical trauma, temperature extremes, emotional trauma, etc.)
  • Maintains mood and emotional stability


Cortisol is voor mensen en hogere dieren levensnoodzakelijk. Het is samen met de catecholaminen een belangrijk stresshormoon. Het cortisolsysteem reageert echter trager dan het catecholaminesysteem. De productie van cortisol in de bijnierschors wordt door de hypofyse door middel van het adrenocorticotroop hormoon (ACTH) en door de hypothalamus door middel van de corticotropin releasing hormone (CRH) gestimuleerd. Deze as noemen we ook wel de hypothalamus-hypofyse-bijnieras. De productie van CRH wordt gestimuleerd door licht, CRH op zijn beurt zet de hypofyse aan tot ACTH. Tenslotte reageert de bijnier op deze ACTH productie met de productie van cortisol. Cortisol remt vervolgens de productie van CRH en ACTH waardoor de cortisolproductie binnen de gewenste waarden blijft. De normale plasmawaarden van cortisol in de ochtend liggen in de orde van 165-690 nmol/L (cortisol totaal) of 5-23 nmol/L (vrij cortisol) en halveren in het verloop van de dag (circadiaan ritme). De hoogste waarde wordt 's morgens kort na het ontwaken bereikt (Cortisol Awakening Response, CAR). Wegens de sterke circadiaanse ritmiek is een eenmalige cortisolmeting zinloos. Voor het nagaan van de bijnierschorsfunctie is het uitvoeren van functietesten daarom noodzakelijk. Hiervoor kan een dexamethasonremmingstest gebruikt worden als er een vermoeden bestaat op cortisoloverproductie. Deze kan gecombineerd worden met het meten van vrij cortisol in urine die in 24 uur verzameld is. De ACTH-stimulatietest is de test waarbij de cortisolproductie gestimuleerd kan worden om te onderzoeken of er sprake is van een tekort aan cortisol.

Bijnierschorshormonen

De bijnierschorshormonen worden geproduceerd door de buitenste zone (de cortex) van de bijnieren. Deze hormonen zijn voornamelijk onder te verdelen in twee soorten:


  • Glucocorticoïden
  • Mineralocorticoïden

Glucocorticoïden

De glucocorticoïden vormen een groep steroïde-hormonen die door de bijnierschors worden geproduceerd. Zij danken hun naam aan het feit dat het corticosteroïden zijn met een effect op het metabolisme van glucose, niet aan de aanwezigheid van een glucose-residu in het molecuul. 

Een voorbeeld is het hormoon cortisol. Glucocorticoïden worden onder invloed van ACTH (AdrenoCorticoTroop Hormoon), dat wordt afgegeven door de hypofyse, geproduceerd. Ze bevorderen de omzetting van eiwitten en vetten in glucose. Hierdoor stijgt het bloedsuikergehalte. Ze hebben een belangrijke functie bij het reguleren van de activiteit van het immuunsysteem, worden versterkt afgegeven bij stress en onderdrukken ontstekingsreacties. 

Als medicijn worden in plaats van het natuurlijk voorkomende cortisol vooral synthetische derivaten voorgeschreven. De volgende middelen zijn geregistreerd voor gebruik als geneesmiddel: cortison, hydrocortison, prednison, prednisolon, methylprednisolon, triamcinolon, betamethason, dexamethason. De eerste 2 hebben ook behoorlijke mineralocorticoïde activiteit. De laatste 3 vrijwel niet. Voor lokale toepassingen (oogdruppels, oordruppels, neusspray, inhalatie, huid) zijn nog veel meer middelen beschikbaar.

Werking

  • Bevorderen de vorming van glucose
  • Stresshormoon, in stresssituaties maakt je lichaam meer aan. Hiervan is ook stressdiabeet afgeleid;
  • Invloed op de vetverdeling: armen en benen minder vet, romp en hoofd meer vet;
  • Onderdrukken je afweer, na transplantatie bijvoorbeeld is de afweer minder door de glucocorticoïden;
  • Onderdrukken ontstekingen;
  • Bevorderen de afbraak van eiwitten, want van eiwit kan glucose worden gemaakt. Als je een wond hebt, is de wondgenezing trager.


Mineralocorticoïden 

Een voorbeeld is aldosteron. Mineralocorticoïden hebben een regulerende invloed op de bloeddruk en de water- en zouthuishouding. Ze bevorderen de terugresorptie van natrium en water in de nieren. Tevens bevorderen ze de excretie van kalium door de nieren. Geregistreerd als geneesmiddel is het middel Fludrocortison, wat een veel langere halfwaardetijd heeft dan aldosteron.


Vergelijking van steroiden 
NaamGlucocorticoïde potentieMineralocorticoïde potentiewerkingsduur (T1/2 in uur)
Hydrocortison (cortisol)118
Cortison0,80,8oraal 8, intramusculair 18+
Prednison3,5-50,816-36
Prednisolon40,816-36
Methylprednisolon5-7,50,518-40
Dexamethason25-80036-54
Betamethason25-30036-54
Triamcinolon5012-36
Beclometason8 puffs 4 DD → 14 mg oraal
prednison 1 DD
--
Fludrocortisonacetaat1520024
Deoxycorticosteronacetaat (DOCA)020-

Dermatocorticosteroïden 

Dermatocorticosteroïden zijn corticosteroïden die in de dermatologie als geneesmiddel worden gebruikt. Ze zijn ingedeeld in sterkteklassen, gebaseerd op de mate van vasoconstrictie die door het middel veroorzaakt wordt. Sterkere middelen hebben beter effect, maar geven ook eerder bijwerkingen (daarover is discussie). Bij het voorschrijven van een corticosteroïde zal de arts onder andere met de sterkteklasse rekening houden.

Sterkteklassen
  • Klasse 1: Zwak werkzaam
  • Klasse 2: Matig sterk werkzaam
  • Klasse 3: Sterk werkzaam
  • Klasse 4: Zeer sterk werkzaam
CorticosteroïdeKlasseGeregistreerde merknamen
Betamethasondipropionaat3-4Diprosone, Diprolene
Betamethasonvaleraat2-3Betnelan, Celestoderm
Clobetasol4Dermovate
Clobetason2-3Emovate
Desoximetason3Ibaril, Topicorte
Fluticason2-3Cutivate, Flixotide, Flixonase
Hydrocortison1
Hydrocortisonbutyraat2Locoid
Mometason3Elocon
Triamcinolonacetonide2Triamcinolon